Trauma begrijpen betekent ook de hersenen begrijpen. Wanneer kinderen en jongeren stress of gevaar ervaren, reageren hun hersenen niet altijd rationeel of verbaal. In plaats daarvan nemen verschillende hersensystemen beurtelings het voortouw. Door te leren hoe deze systemen werken, kunnen kinderen hun reacties begrijpen en kunnen volwassenen reageren met empathie in plaats van correctie.

Hoe de hersenen reageren op stress

Trauma-onderzoek toont aan dat de hersenen georganiseerd zijn rond overleven. In stressvolle situaties verleggen de hersenen automatisch hun prioriteiten om de persoon te beschermen. Dit proces wordt grotendeels aangedreven door de amygdala — vaak omschreven als een „rookmelder” — dat scant op gevaar en overlevingsreacties activeert wanneer een bedreiging wordt gedetecteerd.

Neurowetenschappelijke modellen maken vaak onderscheid tussen drie op elkaar inwerkende hersensystemen:

  • het denkend brein, verantwoordelijk voor redenering, planning en impulsbeheersing
  • het emotioneel brein, dat gevoelens en emotionele herinneringen verwerkt;
  • en het overlevingsbrein, dat de basisfuncties van het lichaam reguleert en het lichaam voorbereidt om op gevaar te reageren.

Wanneer de amygdala een bedreiging waarneemt, neemt het overlevingsbrein het over en gaat het denkende brein tijdelijk offline. Zoals van der Kolk (2014) en Perry (2006) beschrijven, is dit geen mislukking van zelfbeheersing, maar een beschermingsmechanisme. Bij kinderen die een trauma hebben meegemaakt, kan dit „alarmsysteem” overgevoelig worden en zelfs worden geactiveerd in situaties die niet langer gevaarlijk zijn.

Van onderzoek naar praktijk: de Binnenin je Brein-poster

De Poster Binnenin je Brein werd ontwikkeld als onderdeel van de Omgaan met Trauma toolkit om kinderen en jongeren te helpen deze processen op een concrete en visuele manier te begrijpen. In het midden van de poster staat Ezra, een van de hoofdpersonages van de toolkit, die twee keer wordt getoond: een keer met haar hersenen in een neutrale toestand en een keer in een stresstoestand.

De poster introduceert drie duidelijk gekleurde hersengebieden:

  • het denkend brein (blauw), gekoppeld aan vaardigheden zoals plannen, leren, taal en besluitvorming;
  • het emotioneel brein (rood), waar emoties zoals vreugde, angst en verdriet worden verwerkt;
  • het overlevingsbrein (groen), verantwoordelijk voor de lichaamsregulatie zoals ademhaling, hartslag, honger, slaap en energie.

De amygdala (oranje) verbindt en stuurt alle drie de systemen aan. Wanneer geactiveerd, veroorzaakt het overlevingsreacties zoals vechten, vluchten, bevriezen, onderwerpen of om hulp roepen. Het visuele contrast tussen Ezra's kalme en gestresste brein helpt kinderen letterlijk te zien wat er gebeurt als stress de overhand neemt.

Bovenaan de poster toont een „opslagruimte” een breed gamma aan situaties en herinneringen, van alledaagse momenten zoals fietsen of een boek lezen tot intensere ervaringen zoals pesten, conflicten, verlies of harde geluiden. Deze beelden nodigen uit tot reflectie over hoe verschillende situaties verschillende hersenreacties kunnen veroorzaken — en hoe dit van persoon tot persoon verschilt.

Hoe de poster kan worden gebruikt
  • Samen de hersenen verkennen
    Het spel begint met nieuwsgierigheid. Kinderen worden uitgenodigd om de poster te verkennen, de iconen in de verschillende hersengebieden te herkennen en te raden wat ze voorstellen. Dit speelse onderzoek opent de deur om de drie hersensystemen en de rol van de amygdala uit te leggen in eenvoudige, bij hun leeftijd passende taal.
    ‍‍
  • Neutraal brein versus stressbrein  
    Door de linker- en rechterkant van de poster te vergelijken, kunnen kinderen visueel het verschil begrijpen tussen een brein in balans en een brein onder stress. Dit helpt bij het normaliseren van stressreacties en vermindert schaamte: de hersenen zijn niet „kapot”, ze doen hun werk.
    ‍‍
  • Herinneringen en reacties met elkaar verbinden  
    De geheugenbubbels stellen kinderen in staat om na te denken over welke situaties veilig of stressvol zijn — voor zichzelf of voor een van de personages uit de toolkit. Door eerst met personages te werken, ontstaat er emotionele afstand, waardoor de activiteit veiliger wordt voor kinderen die nog niet klaar zijn om over hun eigen ervaringen te praten.
    ‍‍
  • Strategieën voor regulatie
    De poster leidt natuurlijk tot gesprekken over hulpmiddelen en strategieën die helpen om het overlevingsbrein te kalmeren en het denkende brein weer online te brengen. Deze discussies kunnen later worden verdiept met andere posters uit de toolkit, zoals De Zelfzorgstad, Stress-Discovery-kanaal of Mijn ondersteuningsteam.

Door hersenprocessen te externaliseren en visuele metaforen te gebruiken, helpt de poster Binnenin Je Brein kinderen taal te ontwikkelen voor interne ervaringen die vaak moeilijk te beschrijven zijn.

Waarom het belangrijk is

Wanneer kinderen begrijpen dat verschillende delen van hun hersenen op verschillende momenten de touwtjes in handen nemen, krijgen ze inzicht in hun eigen gedrag en emoties. Dit bewustzijn ondersteunt zelfregulatie, emotionele geletterdheid en veerkracht. Belangrijker nog, de poster benadrukt dat alle hersendelen even waardevol zijn. We functioneren het best — en voelen ons het veiligst — wanneer het denk-, emotionele en overlevingsbrein samenwerken.

 

Bronnen

van der Kolk, B. (2014). TheBody houdt de score bij: hersenen, geest en lichaam bij de genezing van trauma. Viking.
Perry, B.D. (2006). De principes van neurologische ontwikkeling toepassen op klinisch werk met mishandelde en getraumatiseerde kinderen. In N.B. Webb (red. ), Werken met getraumatiseerde jongeren in de kinderzorg (blz. 27—52). Guilford Press.
Streetsmart/MS: Toolkit voor het omgaan met trauma — https://www.street-smart.be/facing-trauma  

Deze toolkit werd medegefinancierd door de Europese Unie.